Όταν η σύγκριση γίνεται φωνή
Δεν είναι απλώς μια σκέψη. Είναι μια ενδόμυχη φωνή που επιμένει: δεν είσαι αρκετός. Για τον καθένα, αυτή η φωνή αγγίζει διαφορετικές χορδές. Παρόλα αυτά, κάθε άλλο παρά τυχαία είναι η εμφάνισή της. Πρόκειται για μία διαδικασία που σφυρηλατείται σταδιακά και συχνά βουβά μέσα από την κοινωνική τριβή, και ενισχύεται από δύο δυνάμεις που αλληλοπλέκονται: τη σύγκριση και την τελειομανία.
Τελειομανία: οι απαρχές
Η οικογένεια είναι ο πρώτος καθρέφτης μέσα στον οποίο το άτομο αντικρύζει τον εαυτό του. Εκεί μαθαίνει τι θεωρείται επιτυχία και πότε αξίζει επιβράβευση. Όταν η αναγνώριση συνδέεται κυρίως με επιδόσεις, το παιδί αρχίζει να ταυτίζει την αγάπη με την υπεροχή. Ακόμη και έμμεσες συγκρίσεις με αδέλφια ή συμμαθητές μπορούν να εγκαθιδρύσουν την αίσθηση ότι η αξία είναι σχετική.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δεν αρκεί απλά να προσπαθείς, πρέπει να ξεχωρίζεις. Κάτω από αυτές τις συνθήκες η τελειομανία απορρέει ως λύση. Αν η αποδοχή εξαρτάται από το αποτέλεσμα, τότε η τελειότητα μοιάζει ασφαλής επιλογή. Το άτομο επιδιώκει το άριστο για να προστατευτεί από την κριτική και τον φόβο της απόρριψης. Ωστόσο, αυτή η στρατηγική καθιστά την αυτοεκτίμηση εύθραυστη, καθώς βασίζεται όχι σε εσωτερική σταθερότητα αλλά στις εξωτερικές επιβεβαιώσεις.
Το κυνήγι της τελειότητας
Το κοινωνικό περιβάλλον έρχεται να ενισχύσει αυτό το μοτίβο. Το σχολείο, οι σπουδές, η επαγγελματική ζωή και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν με κριτήρια αξιολόγησης και ιεράρχησης. Οι επιτυχίες προβάλλονται, τα επιτεύγματα μετρώνται και η σύγκριση γίνεται καθημερινή πρακτική. Το άτομο καλείται διαρκώς να αποδείξει την αξία του μέσα από αριθμούς, διακρίσεις και αποτελέσματα. Έτσι, η τελειοθηρία δεν αποτελεί μόνο προσωπικό χαρακτηριστικό αλλά και κοινωνική απαίτηση. Η κουλτούρα της διαρκούς βελτίωσης μεταφέρει το μήνυμα ότι το «αρκετό» δεν αρκεί ποτέ. Πάντα υπάρχει ένα επόμενο επίπεδο που πρέπει να κατακτηθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγκριση εντείνεται: βλέπουμε τις κορυφές των άλλων και αντιπαραβάλλουμε τις δικές μας αμφιβολίες.
Η ζωή σε διαρκή αξιολόγηση
Η σχέση σύγκρισης και τελειομανίας είναι κυκλική. Όσο περισσότερο συγκρίνουμε τον εαυτό μας, τόσο αυξάνονται οι απαιτήσεις μας. Και όσο υψηλότερες γίνονται οι απαιτήσεις, τόσο συχνότερα βιώνουμε ανεπάρκεια. Ακόμη και όταν επιτυγχάνουμε, η ικανοποίηση διαρκεί λίγο, γιατί αμέσως εμφανίζεται ένας νέος στόχος. Η σύγκριση τροφοδοτεί την τελειομανία και η τελειομανία ενισχύει τη σύγκριση, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο αυτοαμφισβήτησης. Στην ψυχοσύνθεσή μας, αυτή η δυναμική μεταφράζεται σε έντονη αυτοκριτική και άγχος επίδοσης. Το λάθος δεν αντιμετωπίζεται ως μέρος της εξέλιξης, αλλά ως προσωπική αποτυχία. Η αναβλητικότητα, η συναισθηματική κόπωση και η αίσθηση ότι «ό,τι κι αν κάνω δεν φτάνει» αποτελούν συχνές συνέπειες. Το άτομο μπορεί να αποφεύγει προκλήσεις, φοβούμενο ότι δεν θα ανταποκριθεί στα πρότυπα που έχει θέσει. Ιδιαίτερα σε περιόδους μετάβασης, όπου οι κοινωνικές και οικογενειακές προσδοκίες αυξάνονται, το αίσθημα του «δεν είμαι αρκετός/ή» γίνεται εντονότερο. Όταν η έμφαση δίνεται αποκλειστικά στο αποτέλεσμα και όχι στη διαδικασία, η ταυτότητα συγχέεται με την απόδοση. Η προσωπική αξία μοιάζει να εξαρτάται από το πόσο καλά ανταποκρινόμαστε στις απαιτήσεις των άλλων.
Η αυθεντικότητα που δεν απαιτεί συρρίκνωση
Η υπέρβαση αυτού του μοτίβου δεν προϋποθέτει παραίτηση από στόχους. Προϋποθέτει αλλαγή οπτικής. Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ποιες απαιτήσεις είναι αυθεντικά δικές μας και ποιες αποτελούν εσωτερικευμένες προσδοκίες του περιβάλλοντος. Η αποδοχή της ατέλειας και η καλλιέργεια αυτοσυμπόνιας μπορούν να αποδυναμώσουν την εσωτερική κριτική φωνή. Το πιο ριζοσπαστικό βήμα, όμως, είναι να αμφισβητήσουμε το ίδιο το μέτρο της σύγκρισης. Η αξία δεν είναι διαγωνισμός. Δεν καθορίζεται από τη θέση μας σε μια άτυπη ιεραρχία ούτε από την τελειότητα των επιδόσεών μας. Το να είμαστε «αρκετοί» δεν είναι στόχος που κατακτάται -είναι στάση που καλλιεργείται. Και ίσως η πραγματική ελευθερία αρχίζει τη στιγμή που σταματάμε να αποδεικνύουμε και αρχίζουμε να αποδεχόμαστε.
Thomas Curran, κοινωνικός ψυχολόγος, στο πλαίσιο της ομιλίας του στο TED για την αυξάνουσα επικινδυνότητα της εμμονής με την τελειομανία και την κοινωνική σύγκριση.
Για περισσότερα άρθρα, μπορείτε να διαβάσετε στο Blog | TEDxUniversityofMacedonia
