Ξαπλώνεις, ανοίγεις Netflix και ξεκινάς να σκρολάρεις με έναν και μόνο στόχο: να χαλαρώσεις. Μισή ώρα αργότερα έχεις δει 30 trailers, έχεις διαβάσει 20 κριτικές και το μόνο που έχεις καταφέρει είναι να εκνευριστείς. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να το γνωρίζεις ως choice overload. Εδώ όμως ας το πούμε η κατάρα των πολλών επιλογών.
Η ιδέα ότι όσο περισσότερες εναλλακτικές έχουμε, τόσο πιο ελεύθεροι και ευτυχισμένοι θα νιώθουμε, στην πράξη προσκρούει στην ίδια της την υπερβολή. Περισσότερες επιλογές σημαίνουν περισσότερη σύγκριση, περισσότερη αμφιβολία, περισσότερη καθυστέρηση. Και τελικά, λιγότερη ικανοποίηση.
Τι είναι η κατάρα των πολλών επιλογών
Ο ψυχολόγος Barry Schwartz ανέλυσε το φαινόμενο στο βιβλίο του The Paradox of Choice. Η αφθονία επιλογών, αντί να μας ελευθερώνει, μας παγιδεύει σε παράλυση απόφασης. Η απόφαση ως διαδικασία γίνεται εξαντλητική, με αποτέλεσμα όχι μόνο να δυσκολευόμαστε να αποφασίσουμε, αλλά και να ικανοποιηθούμε με αυτό που επιλέξαμε.
Όσο περισσότερες οι εναλλακτικές, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να επεξεργαστούμε τις διαφορές τους. Ο εγκέφαλος δεν είναι φτιαγμένος για να συγκρίνει δεκάδες σχεδόν όμοιες εκδοχές. Και όταν τελικά αποφασίσουμε, το μυαλό μας αρχίζει να ψιθυρίζει: «Μήπως η άλλη επιλογή ήταν καλύτερη;». Η μεταμέλεια βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί, ακόμα κι αν η απόφαση ήταν απολύτως επαρκής.
Από τον γάιδαρο του Μπουριντάν στο σύγχρονο άγχος
Σε πρώτη ματιά, η ιστορία του γαϊδάρου του Jean Buridan μοιάζει γελοία υπερβολική. Ένας γάιδαρος στέκεται ανάμεσα σε δύο εξίσου ελκυστικές επιλογές (τροφή ή νερό) και δεν μπορεί να αποφασίσει ποια να καταναλώσει πρώτα. Η αδυναμία απόφασης τον οδηγεί στην ασιτία.
Είναι ένα φιλοσοφικό πείραμα, φυσικά, κανείς δεν θα πέθαινε από ασιτία χάρη πληθώρας επιλογών. Κι όμως, το παράδειγμα αγγίζει κάτι βαθιά ανθρώπινο. Όταν οι επιλογές μοιάζουν ισοδύναμες, η απόφαση παγώνει ή, τουλάχιστον, αναστέλλεται.
Στη σύγχρονη εκδοχή του διλήμματος μπορεί να μη διακυβεύεται η ζωή μας, όμως διακυβεύεται η ψυχική μας ηρεμία. Τείνουμε να αναζητούμε διαρκώς την καλύτερη δυνατή επιλογή και έχει κι αυτό τις συνέπειές του. Η πρώτη είναι η αμφιβολία. Αναρωτιόμαστε αν διαλέξαμε σωστά. Αναλύουμε ξανά και ξανά το ίδιο σενάριο, ψάχνοντας την καλύτερη δυνατή εκδοχή. Και όσο περισσότερο κυνηγάμε το «τέλειο», τόσο πιο δύσκολο γίνεται να μείνουμε ικανοποιημένοι με αυτό που ήδη επιλέξαμε, γιατί στην ύπαρξη κάτι καλύτερου η δική μας απόφαση μοιάζει ανεπαρκής.
Παράλληλα, όσο αυξάνονται οι επιλογές, αυξάνεται και ο χρόνος που χρειάζεται για να πάρουμε απόφαση.
Το μέτρο της επιλογής
Φυσικά, η λύση δεν είναι να ζούμε σε έναν κόσμο χωρίς επιλογές. Η έλλειψη επιλογών δεν φέρνει ελευθερία, φέρνει περιορισμό. Όταν δεν υπάρχει περιθώριο σύγκρισης, δεν υπάρχει και αίσθηση ελέγχου και έτσι καταλήγουμε να αποδεχόμαστε κάτι που μας αφήνει ανικανοποίητους. Οι επιλογές μάς δίνουν αυτονομία και μας επιτρέπουν να εκφράσουμε προτιμήσεις, αξίες, ακόμη και την ίδια μας την ταυτότητα. Χωρίς αυτές, η ζωή μοιάζει προκαθορισμένη. Και αυτό είναι ένα διαφορετικό είδος ασφυξίας.
Τι γίνεται, λοιπόν; Στην απουσία επιλογών νιώθουμε περιορισμό. Στην άκρατη παρουσία τους, νιώθουμε χάος.
Αυτό που αναζητούμε είναι η ισορροπία. Η σύγχρονη ζωή, όμως, δεν αγαπά την ισορροπία. Μας προσφέρει ατελείωτες πλατφόρμες, άπειρα προϊόντα, δεκάδες καριέρες, εκατοντάδες διαδρομές αυτοβελτίωσης. Και κάθε επιλογή συνοδεύεται από την υπόσχεση ότι μπορεί να είναι «η σωστή». Αν δεν πετύχει, η ευθύνη μοιάζει δική μας. Είχαμε τόσες επιλογές. Πώς γίνεται να διαλέξαμε λάθος;
Στην τελική, καμία επιλογή δεν έρχεται χωρίς κόστος. Κάθε «ναι» κρύβει μέσα του ένα «όχι» σε κάτι άλλο. Δεν χρειάζεται να βρούμε την τέλεια ταινία, την τέλεια δουλειά ή την τέλεια εκδοχή του εαυτού μας (άλλωστε το τέλειο είναι ένας μονίμως κινούμενος στόχος, μέχρι να τον πετύχεις θα βρίσκεται πάλι μακριά μας). Ίσως η λύση είναι να πατήσουμε play και να αποδεχτούμε ότι κάτι καλύτερο πάντα θα υπάρχει, αλλά δεν χρειάζεται πάντα να το κυνηγάμε.
Για περισσότερα άρθρα, επισκεφθείτε το Blog | TEDxUniversityofMacedonia
