Στη φαντασία έχεις ένα μοναδικό προνόμιο: στήνεις κόσμους από το μηδέν. Μπορείς να σμιλέψεις κοινωνίες όπως θα ήθελες να είναι, όχι όπως σου επιβλήθηκαν. Φυσικά, η τέχνη, μέσα σε αυτή και η λογοτεχνία, δεν ζει απομονομένη. Απορροφά όσα συμβαίνουν γύρω της, τα ξαναμαγειρεύει και τα επιστρέφει πίσω σε εμάς με μία νέα πνοή. Η θέση της γυναίκας μέσα σε αυτό το είδος είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: εξελίσσεται χάρη στην κοινωνία, αλλά και σπρώχνει την κοινωνία να εξελιχθεί.
Από τον Tolkien στο Witcher: μια αναδρομή
Για χρόνια, το fantasy εστίαζε στους «μεγάλους ήρωες»: άντρες, εξοπλισμένοι με ξίφη, μυϊκή δύναμη και προφητείες. Οι γυναικείες μορφές τραβούσαν τα βλέμματα με την ομορφιά τους, την αγνότητά τους ή τη σοφία τους, αλλά σχεδόν πάντα η παρουσία τους ήταν συμβολική, παθητική, φορμαρισμένη.
Αν ξεκινήσουμε από τον πατέρα της μοντέρνας φανταστικής λογοτεχνίας, τον Tolkien, θα διαπιστώσουμε ότι οι γυναίκες είναι λίγες, ίσως όχι αμελητέες, αλλά σίγουρα όχι ενεργητικές. Η Galadriel λειτουργεί ως αρχέτυπο σοφίας και σχεδόν υπερβατικής ισχύος, η Éowyn αντιστέκεται με όλη την ορμή μιας γυναίκας που αρνείται να εγκλωβιστεί στον ρόλο της, ενώ η Arwen έχει ρόλο περισσότερο συμβολικό, ως κίνητρο για τον Άραγκον.
Η Yennefer δεν είναι σύμβολο· είναι άνθρωπος με φιλοδοξίες, τραύματα, εξουσία και εγωισμό. Η Ciri δεν είναι μία πριγκίπισσα σε γυάλα· είναι ένα παιδί-όπλο, ένα κορίτσι με αμφιλεγόμενη ηθική. Εδώ η γυναίκα δεν είναι πια «αγνή» ούτε «ιερή», είναι ένα σύνολο αντιφάσεων που τελικά χτίζουν έναν χαρακτήρα, όχι μία εικόνα. Δρουν, κάνουν λάθη και έχουν τη δική τους ιστορία.
Οι σύγχρονες ηρωίδες και το Romantasy
Το romantasy, ένα υβρίδιο φαντασίας και ρομάντζου, είναι πλέον ένα από τα πιο δημοφιλή είδη της αγοράς. Εκεί η γυναίκα πρωταγωνιστεί, κινεί την πλοκή, έχει πολλαπλές οπτικές στον χαρακτήρα της, αλλά μπορεί εύκολα να χάσει την ισορροπιά.
Σε πολλές περιπτώσεις έφτασε να θεωρείται «άξια», μόνο εφόσον υιοθετούσε χαρακτηριστικά που παραδοσιακά αποδίδονταν στους άντρες. Ικανότητα στη μάχη, αποστασιοποίηση από συναισθήματα, σωματική υπεροχή, κατά βάση μέσω πλασματικών και άκρως εντυπωσιακών δυνάμεων.
Κι όμως, την ίδια στιγμή πρέπει να είναι ευάλωτη, συναισθηματική, ανοιχτή στο ρομάντζο.
Έτσι, προκείπτει και το φαινόμενο των “Mary Sue”.
Με απλούς όρους: γυναίκες που ακροβατούν στη λεπτή γραμμή της υπερβολής. Χαρακτήρες που δεν έχουν ρωγμές, είναι πιο δυνατές, πιο όμορφες, πιο έξυπνες, πιο… αλάνθαστες. Φιγούρες που πλησιάζουν περισσότερο wish-fulfillment παρά ρεαλισμό.
Μέσα από τον πειραματισμό γεννιέται η ισορροπία
Η σύγχρονη λογοτεχνία φέρνει γυναίκες με ευαλωτότητα, τραύματα και αισθήματα. Οι ηρωίδες ξέφυγαν από τη μάστιγα της «τέλειας» γυναίκας. Δεν είναι πια άτρωτες, ούτε μονότονα γενναίες. Ενσαρκώνουν όλο το εύρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Και αυτό τις κάνει πιο αληθινές. Πιο αναγνώσιμες. Πιο ανθρώπινες.
Αναδιαμόρφωση αρχέτυπων στη φαντασία
Τα αρχέτυπα στη φαντασία (οι μάγισσες, οι βασίλισσες, οι εκλεκτές και οι πολεμίστριες) δεν είναι απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος. Είναι υλικό. Οι σύγχρονοι συγγραφείς τις αναδομούν, δίνοντάς τους προσωπικότητα, κίνητρα και σκοτεινές γωνιές.
Το μέλλον της γυναικείας φιγούρας στη φαντασία
Ο αναγνώστης του σήμερα δεν ικανοποιείται με εύκολες απαντήσεις. Θέλει γυναίκες που δεν υπηρετούν απλώς την πλοκή, αλλά την οδηγούν. Που δεν είναι ούτε άγια πρότυπα ούτε βαρετά στερεότυπα.
Η συγγραφέας Juliet E. McKenna το είπε ξεκάθαρα: δεν φτάνει να ρίχνουμε μερικές γυναίκες σε έναν κόσμο fantasy και να λέμε ότι “τις εκπροσωπούμε”. Η πραγματική πρόκληση είναι να δώσεις στη γυναίκα ζωή: χαρακτήρα, κίνητρα, φωνή, εσωτερικότητα. Η τελειότητα δεν ανήκει στην λογοτεχνία, όπως δεν ανήκει στη ζωή.
Προτάσεις συγγραφέων: N.K. Jemisin, R.F. Cuang, Robin Sloan, Katherine Arden, Lois McMaster Bujold, Robin Hobb, Scott Hawkins, Jacqueline Carey, Elizabeth Moon, Madeline Miller, Cadwell Turnbull
Για περισσότερα άρθρα, μπορείτε να διαβάσετε στο Blog | TEDxUniversityofMacedonia
